« باب شانزدهم : در ذكر اسامى بعضى از علماى قم ، و عدد خواصّ ايشان ، و ايشان دويست و شصت و شش نفر بوده‌اند ؛ و عدد عامّه از اهل قم كه به قم مشهور بوده‌اند ، و آن چهارده نفر بوده‌اند ، و در ذكر مصنّفات و روايات ايشان . باب هفدهم : در ذكر اسامى بعضى از ادباء و كتّاب و امثال ايشان ، كه به قم بوده‌اند ، از قبيل فيلسوف و مهندس و منجّم و نسّاخ و ورّاق . باب هيجدهم : در ذكر بعضى از شعرا كه مدح اهل قم كفته‌اند ، و عدد آن كسانى كه ذكر و شعر ايشان محفوظ و مشهور بوده است ، و ايشان چهل نفرند ، و ذكر شعرايى كه به قم و آوه پيدا شدند ، با بعضى از اشعار ايشان به عربى و فارسى ، و ايشان صد و سى نفرند . . . » ليكن متأسفانه عدم دسترسى به اين ابواب ، ما را از منبع قابل اعتمادى ، كه مىتوانست آگاهيهاى ارزشمندى درباره چگونگى شكل‌گيرى حوزهء قم ، و حدود سالهاى آن به ما بدهد محروم نمود . از اين رو چاره‌اى جز اعتماد بر شواهد و قرائن تاريخى نمىماند . نام محدثين و راويان قمى معمولا بخشهاى گسترده‌اى از كتابهاى رجال و تراجم ، و شرح حال نگاريهاى شيعى را به خود اختصاص داده است ، پىگيرى سلسله اين راويان گر چه ما را به دوران امامت امام صادق عليه السلام ( 80 - 148 ه ) مىرساند ، و نشان مىدهد كه تعدادى از آنان از شاگردان و راويان احاديث امام صادق عليه السلام بوده‌اند ، ليكن با توجه به شواهد تاريخى ، مىتوان به اطمينان گفت كه در دوران امامت امام ششم و امام هفتم ، امكان فراهم‌آمدن حوزه دينى در قم وجود نداشته ، و به احتمال قوى تا سالهاى پايانى قرن دوم هجرى ، اين موانع همچنان برقرار بوده است ، و تنها پس از اين دوره پر آشوب ، كه تا اندازه‌اى درگيرىهاى شاخه‌هاى خاندان‌هاى علوى با بنى العباس فروكش كرد ، زمينه به وجود آمدن حوزه دينى شيعى در قم فراهم گرديد . و احتمالا از سالهاى آغازين قرن سوم هجرى ، كم‌كم راويان و محدّثين و مفسرين ، كه بيشتر در كوفه و مدينه و بغداد درسهاى علوم اسلامى را آموخته بودند ، در قم گرد آمده ، و به تدريج مقدمات تشكيل حوزه دينى قم را فراهم نمودند . در تأييد